Macht

Er verscheen gisteravond een bericht op de NOS-site, dat wat mij betreft veel te snel van de voorpagina verdween: "Niet meer macht voor Balkenende".

De tekst luidde onder andere:

Het ministerie van Algemene Zaken heeft in de aanloop naar Prinsjesdag geprobeerd de macht van de premier uit te breiden. Zo werd voorgesteld dat de premier zelf zou kunnen bepalen welke onderwerpen in de ministerraad aan de orde komen.

Dat lijkt niet zo heel ingrijpend, maar dat is een stap die volstrekt haaks staat op de opvattingen die tot op heden leefden over het premierschap. De premier is een primus inter pares, de eerste tussen zijn gelijken. Dat wil zeggen dat hij in principe niet méér macht heeft dan zijn collega-ministers.

Die macht wordt nog ingeperkt doordat de premier een beperkt aantal ambtenaren en een beperkt budget heeft op het ministerie van Algemene Zaken. Andere ministers hebben dus méér ruimte om zaken uitgebreid te laten onderzoeken, wat hen in discussies nog wel eens een voorsprong kan verschaffen.

Alleen al daarom moet er een sterke premier zijn. Den Uyl en Kok waren berucht om hun slechte humeur, dat ministers regelmatig in hun schulp deed kruipen. Lubbers bemoeide zich continu met heel veel dossiers van collega-ministers, zodat hij niet verrast zou kunnen worden.

Tja, van Balkenende is vooral opgevallen dat hij in een crisis zelden het woord voert en vaak domweg overstemd wordt door collega-ministers. Misschien dat hij dat wil rechttrekken door formele macht naar zich toe te trekken.

Maar moeten we ons politieke bestel omver gooien voor een zwakke premier? Het betekent namelijk nogal wat. Alle wetsvoorstellen en grote kabinetsbesluiten moeten in de ministerraad besproken en goedgekeurd worden. Op het moment dat de premier kan bepalen hoe de agenda voor die ministerraad eruit gaat zien betekent dat niets anders dan dat de premier een wetsvoorstel kan tegenhouden. Hij hoeft het immers niet op de agenda te plaatsen, zodat er geen besluit over genomen kan worden.

Feitelijk wordt de constructie van de primus inter pares hiermee doorbroken. De grootste partij - die doorgaans ook de premier levert - krijgt daarmee de macht om het volledige kabinetsbeleid te bepalen. Natuurlijk, daar zijn grenzen aan omdat ministers van de andere partij kunnen aftreden en partijen het kabinet kunnen laten vallen. Niettemin is dit een buitengewoon grote stap die niet via een achterdeurtje als vergaderprocedures mag worden gezet.

Balkenende heeft alles gedaan om de voormalige D66-kroonjuwelen van staatsrechtelijke vernieuwing tegen te houden. Blijkbaar gaat dat hem nog niet ver genoeg. En niemand in Den Haag schijnt dat belangrijk te vinden.