Op naar de schijngevechten

Informateur Hoekstra is aan het werk gegaan, en kondigt meteen maar aan dat hij verwacht een aantal weken nodig te hebben. Ik vrees dat dat slechts het begin zal zijn van een lange formatie, die wel eens langer zou kunnen duren dan de missionaire periode van het kabinet dat vervolgens aantreedt.

Sinds Fortuijn wordt er geroepen dat er geluisterd wordt naar de kiezer, maar de verkiezingsuitslag lijkt het tegendeel te bevestigen. Kiezers vliegen van de ene naar de andere partij en vooral ook naar de uitersten ter linker- en rechterzijde. Populisme wordt beloond, en de traditionele grote partijen raken een groot deel van hun vaste kiezers kwijt.

Het lastige is dat er nu een verkiezingsuitslag is waarmee niet een kabinet te vormen is waarbij de deelnemende partijen allemaal verwantschap voelen. Bovendien zullen strategische overwegingen een grote rol gaan spelen.

De eerste optie is CDA-PvdA-SP, maar ik vraag me af of er veel mensen zijn die hier een serieuze optie in zien. Bij het CDA is er een conservatieve kliek aan de macht, die in de verkiezingsuitslag weinig reden ziet om van koers te veranderen. Goed beschouwd hebben Balkenende en Verhagen al een bloedhekel aan de PvdA, dus een radicalere variant daarvan zullen ze al helemaal niet zien zitten. Voor de SP is zo'n kabinet echter ook geen optie, omdat ze dan op zoveel van hun eigen punten flinke concessies zullen moeten doen, dat ze flink wat van hun radicale glans zullen kwijtraken, met alle gevolgen van dien als het weer tot verkiezingen komt.

Op het moment dat de SP niet meedoet, heeft de PvdA juist weer een probleem. De SP hoeft geen centimeter van hun standpunten in te leveren, terwijl de PvdA in een kabinet hoe dan ook wel concessies zal moeten doen. De kans dat ze dan nog meer stemmen kwijtraken aan de SP is dan levensgroot. Dat zou kunnen betekenen dat de SP daadwerkelijk groeter wordt dan de PvdA, en dat is een situatie die ze bij de PvdA tegen elke prijs zullen willen vermijden. Zeker als dat het gevolg is van een kabinet met een CDA als partner. De vorige kabinetsformatie, waarbij Bos steeds weer nieuwe eisen van het CDA voor zijn kiezen kreeg tot hij wel móest afhaken, zal hen nog vers in het geheugen zitten. Als je bekijkt hoe Bos in de campagne door het CDA is onderuit geschoffeld, zal de wederzijdse genegenheid niet toegenomen zijn. Als dan de PvdA op ethisch gebied (homohuwelijk, abortus en euthanasie) Balkenende en Rouvoet ook nog eens van zich af moet houden, wordt het een wel heel moeizaam huwelijk.

Maar wat blijft er dan over? Een links minderheidskabinet (PvdA-SP-GL) gaat niet lukken, omdat zelfs met de steun van de Partij voor de Dieren - waarvan de standpunten op andere gebieden dan dierenrechten amper aan bod zijn gekomen in de campagne - er maar 76 zetels beschikbaar zijn.

Een rechts minderheidskabinet van CDA en VVD? Dan hebben CDA en VVD steun nodig van zowel Wilders' Partij voor de Vrijheid als Christen Unie. Als je bekijkt wat die twee partijen aan standpunten hebben over integratie en sociale onderwerpen, liggen die twee zover uit elkaar dat op die gebieden CDA en VVD geen meerderheden kunnen krijgen. Daarmee blijft een machteloos kabinet over en dat is geen aanlokkelijk idee voor CDA en VVD.

Bovendien zal het CDA eerst willen weten waar ze met de VVD aan toe zijn. Verdonk heeft vandaag gezegd dat ze het "nog niet" over het leiderschap in de VVD wil hebben en dat signaal zal Rutte begrepen hebben: of je gaat nu vrijwillig, of je gaat straks onvrijwillig. Een openlijke strijd zal de VVD niet willen, dus er zal vanaf nu binnenskamers koortsachtig gezocht worden naar een soepele exitstrategie voor Rutte.

Overigens is het maar de vraag of Balkenende veel voelt voor een kabinet met Verdonk als vice-premier. Zijn ervaringen met haar zijn tot nu toe op zijn zachtst gezegd niet positief. Verdonk is bepaald geen teamplayer, heeft geen feeling voor politieke subtiliteiten en - misschien nog wel het belangrijkste - heeft geen enkele respect voor andere opvattingen, dus ook niet die van Balkenende.

Maar er zal toch iets moeten gebeuren. Mijn inschatting is dat de PvdA uiteindelijk door de kniëen gaat en toch toetreedt tot een CDA-PvdA-CU-kabinet, in de hoop dat ze op sociaal gebied en op het gebied van integratie voldoende punten kunnen scoren om zich Jan Marijnissen van het lijf te houden. Mijn volgende inschatting is dat het CDA binnen het jaar de PvdA zover in de hoek drijft dat ze wel móeten opstappen en we nogmaals naar de stembus kunnen, waarbij Balkenende c.s. hopen dat de VVD zich voldoende herstelt voor een CDA-VVD-kabinet. Waarbij ze ongetwijfeld hopen dat de VVD-fractie dan inmiddels meer dan genoeg heeft van Verdonk.

Kortom: een jaar doffe ellende, verkiezingen en vervolgens weer CDA-VVD en dus *vier* jaar doffe ellende...