Je zou bijna weer heimwee krijgen naar de tijden van de Paarse kabinetten als je de uitspraken van voormalig VVD-minister Hans Dijkstal in De Volkskrant van vandaag leest. Natuurlijk, onder Paars - en zeker het oudemannenkabinet Paars II - werd meer dan goed was alles platgestreken als er zelfs maar een klein conflictje dreigde, maar niet een van de figuren die sinds 2002 onder het mom van "nieuwe politiek" alleen maar zaken voor hun eigen vriendjes en eigen kiezers regelen heeft in al die jaren zoveel verstandige uitspraken gedaan als Dijkstal in dit ene interview. Een bloemlezing:
"De kiezer reageert vanuit zijn emotie en eist makkelijke en snelle oplossingen voor zijn problemen. Dat is het decor waarin bestuurders moeten proberen hun koers uit te zetten. En dan komen we aan de kern van de zaak: de huidige politiek geeft te veel toe aan de sentimenten van het volk en komt zo voortdurend verder van huis."
"Varend op emoties zeg je: stem op mij, dan los ik uw problemen op. En je vertelt er niet bij dat het probleem gecompliceerd is en dat de oplossing even kan duren. Dat is dus plat populisme."
"Politici moeten luisteren, de gemoedstoestand van de kiezers serieus nemen. Maar ze hebben ook de taak weerstand te bieden tegen de woede, de haat, de teleurstelling."
"Als een groot deel van de politiek niet een vanzelfsprekende houding van respect heeft tegenover de minderheden van dit land, gebaseerd op artikel 1 van de Grondwet, dan creëren we een tijdbom."
Over de behoefte aan leiders die goed kunnen communiceren, als alternatief voor zowel het populisme als het politiek-correct denken:
"Maar politici mogen daarbij niet de inhoud over het oog verliezen en de basispricipes van de rechtsstaat. Want dan voorspel ik de toekomst: dan wordt het een free for all in een samenleving waarin de machtigsten, de sterksten en de slimsten door het bespelen van de media de macht in handen nemen."
Van mij mogen ze dit interview zo'n tweehonderd keer kopiëren en maandag alle Tweede Kamerleden, ministers en staatssecretarissen naar hun hok sturen om een hele dag lang alleen hierover na te denken...
Gepost door Eric om 06:25 pm | Link | Reakties (15)Ik mag hopen dat je het cynisch bedoeld.... Want zoveel open deuren als in die tekst van Dijkstal heb ik zelden gezien. Gelukkig staan die open-deuren nu netjes gerangschikt in een paar zinnen.
Geplaatst door: Doorneweerd op 11 juni 2005 19:02Integendeel: de huidige generatie politici denkt alleen aan scoren en niet aan principes. Voor figuren als Verdonk en Van Aartsen is respect voor minderheden allerminst vanzelfsprekend.
Het zijn misschien open deuren, maar dan wel open deuren die de huidige generatie in Den Haag doorgaans hard voorbij holt.
Geplaatst door: Eric op 11 juni 2005 19:05" de huidige generatie politici denkt alleen aan scoren en niet aan principes." Oeps, dat is wel een beetje een hele errug Telegraaf-tekst.
Ik geloof niet in het morele verval van de huidige individuele politici. Hooguit dat het leven veel ingewikkelder is dat de soundbytes die ze voor een microfoon moeten roepen. Volgens mij vinden ze dat zelf ook jammer.
Daarover zegt Dijkstal dan ook terecht dat je zo voortdurend verder van huis komt. Leiders die leiden zonder principes of die niet durven te leiden als alleen nog sentimenten tellen zijn geen knip voor de neus waard.
Geplaatst door: Eric op 11 juni 2005 19:25Wie kan het daar mee oneens zijn. Je suggereert echter veel meer; namelijk dat het allemaal kwakbollen zijn en dat is jammer. Ik geloof nog in het goede in de mensch. Die soundbytes (met alle sentimenten die erbij horen) vertekenen helaas alles.
De meesten hebben voldoende morele principes. Een enkeling kan bij het grof vuil. En een enkeling is geboren als leider met unieke eigenschappen. Ik kan helaas nu even niemand verzinnen die daar aan voldoet :)
Geplaatst door: Doorneweerd op 11 juni 2005 19:41Natuurlijk zijn het niet allemaal kwakbollen. Wel geloof ik dat met name in de grotere partijen principes niet meer tellen als het stemmen kost en dat is een ontwikkeling die ik erg zorgelijk vind. Hoe vaak hebben bewindslieden en Kamerleden zich niet uitgesproken over de tasjesdief die in Amsterdam werd doodgereden en over Eric O.? In allebei de gevallen hadden ze het fatsoen moeten hebben hun mond even te houden, maar uit electorale overwegingen hebben ze juist al oordelen uitgesproken terwijl de zaken nog onder de rechter waren. Nogmaals: het mogen dan open deuren zijn, er wordt vaak en hard aan voorbij gehold.
Daarmee is niet gezegd dat de Paarse kabinetten ideaal waren. Allesbehalve, vooral Paars II was bij aanvang al een kabinet met mensen die "voor trouwe dienst" werden beloond. Maar sinds Fortuyn lijkt alles geoorloofd om je doel te bereiken. Veel te veel politici zijn niet bezig met het welzijn van een samenleving als geheel, maar alleen met het welzijn van het groepje wat hun achterban vormt. Politiek is een carrièrestap geworden in plaats van een sector die in de eerste plaats om idealisme vraagt. En ja, in dat opzicht vind ik de huidige generatie politici voor een heel groot deel waardeloos.
Geplaatst door: Eric op 11 juni 2005 20:16Probleem is wel:
a) dat Dijkstal de politiek heeft verlaten en nu geen enkele invloed heeft. Ook Van Agt, Van der Broek en zelfs Thom de Graaf heb ik zinnige kritiek horen geven op het politieke bedrijf. Maar allen nadat ze er zelf geen deel meer van uitmaakte. De kunst is het tij te keren terwijl je zelf meestroomt.
b) dat Dijkstal een trend signaleert maar ook nu geen voorstellen heeft om die trend te keren. Hij heeft gelijk als hij zegt dat hij indertijd niet bereid was aan elke vraag te voldoen, maar geeft ook toe dat hem dat door zijn eigen partij niet in dank werd en wordt afgenomen.
Kortom... hoe nu verder? Zowel Dijkstals praktijk als Dijkstals ideaal geven geen antwoord.
Geplaatst door: Blokje op 11 juni 2005 20:34Blokje: dat is wel zo, maar zou het dan niet de taak zijn van Van Aartsen, Balkenende, Bos en Dittrich en allerlei anderen om een meer genuanceerd geluid te laten horen? Ze doen nu alleen wat er scoort, waarmee ze feitelijk hun eigen gezag ondergraven. Figuren als Verdonk mogen roepen wat ze willen en geen Van Aartsen of Balkenende die daar iets van zegt. Als iemand die nuance achterwege laat alleen om zijn eigen positie veilig te stellen, is dat niet een leider die het volgen waard is...
Geplaatst door: Eric op 11 juni 2005 21:10Jullie reacties blijven toch wel erg somber. De fles is echter zeker half vol. Voorbeeldje. Voor mij ligt een stevig boekwerkje van 99 pagina's van de Wiardi Beckman stichting; onze politica Jette Bussemaker had haar tanden gezet in "keuzen in de sociale zekerheid". Een alleszins doorwrocht stuk met een visie rondom de sociale zekerheid. (Ik ben het in het geheel niet eens met haar visie, maar dat terzijde). Het stuk is gezien de oplage niet veel verder gekomen dan een paar insiders.
Toch als ik haar weer populisitisch in Buitenhof met korte snedige zinnen op de actualiteit zie reageren, krijg ik bijna datzelfde sombere gevoel. Iets dieper blijkt er zowaar bij haar nog veel meer te halen dan zo op het oog blijkt.
Er blinkt meer goud dan het ogenschijnlijk blijkt (o.i.d.).
Je moet echter wel iets dieper graven.
Misschien is het een idee als ze hun ideeën dan iets minder diep *be*graven?
Geplaatst door: Eric op 11 juni 2005 21:44@Eric: Helemaal waar... alleen de kiezer kan populisme afstraffen.
@Doorneweerd: Dat veel politici anders willen geloof ik zeker. Ik zou alleen zo graag horen hoe ze dat willen bereiken. Hoe zouden we het politiek systeem kunnen veranderen opdat kennis, kunde en inspanning meer gewicht krijgen ten koste van charisma en makkelijk populisme.
@Blokje : Populisme wordt (helaas ?) vaak beloond door de kiezers, da's juist de crux.
Geplaatst door: Q op 11 juni 2005 23:02Kan ik stemmen op Dijkstal? Verstandige man.
Lees ook dit artikel uit ND van vandaag:
De Jan-Mulderfactor in de Nederlandse politiek
door onze redacteur Piet H. de Jong
Het evenwicht in de politiek is zoek. Hoogleraar bestuurskunde Jouke de Vries onderzocht samen met Sebastiaan van der Lubben de revolte in de vaderlandse politiek. ,,De omgekeerde democratie van de massa roept emoties op die nauwelijks worden gekanaliseerd.''
DEN HAAG - Jouke de Vries, hoogleraar bestuurskunde in Leiden en wetenschappelijk directeur van de Campus Den Haag van de Leidse Universiteit, maakte samen met Sebastiaan van der Lubben studie van de revolte in de vaderlandse politiek. Eerder beschreef De Vries de stijl van regeren van het paarse kabinet in de jaren 1994-1998. Onder premier Kok werd de managementstijl van Lubbers (CDA) voortgezet. ,,Paars zie ik als het hoogtepunt van de managementstaat.'' Onder paars werkten PvdA en VVD op een zakelijke manier samen. Thema's als de integratie van buitenlanders en bestrijding van criminaliteit kwamen niet op de politieke agenda. ,,Fortuyn is zeker ook een reactie op die technocratische managementstijl en de verwaterde paarse politiek. Pim Fortuyn sprak van de puinhopen van acht jaar paars. Dat klopt niet voor wat betreft het eerste paarse kabinet, maar voor paars II gaat die constatering grotendeels wel op. Onder paars was er geen behoorlijke oppositie. Het CDA was met zichzelf bezig. In de samenleving zijn er altijd wel onlustgevoelens. Die moeten in de politiek dan wel een ventiel hebben.''
De Vries stelt dat in Nederland de politiek altijd uitging van samenwerking door verschillende partijen, ook wel de pacificatiedemocratie genoemd. Dat evenwicht is met de komst van Pim Fortuyn als uitdager van het oude bestel onderbroken. ,,Hij zette de restanten van de pacificatiepolitiek op z'n kop. Herstel van het evenwicht is nog niet ingetreden.''
Jouke de Vries hoeft maar terug te grijpen op het referendum over de Europese grondwet van vorige week. Terwijl 85 procent van alle Kamerleden en de regering het 'ja' verdedigde, liet het Nederlandse volk met tweederde een luid en duidelijk 'nee' horen. De Vries spreekt met een dure term van een 'paradigmawisseling', een omwenteling in het denken over politiek bedrijven. ,,Wat in de politiek altijd redelijk was, werkt(e) niet langer. De agenda kreeg een draai van 180 graden. In het beroemde tv-debat van 6 maart 2002, na de raadsverkiezingen, zag je twee werelden botsen. De oude politieke agenda had verloren. Toch probeert de oude macht terug te vechten. Bij het referendum zag je dat oude kanonnen als Wim Kok en Wim Duisenberg weer van stal werden gehaald om het 'ja' aan de man te brengen. Dat werkt niet meer. De elite denkt internationaal en Europees, maar de bevolking heeft hen daarin niet gevolgd. Ze hadden Marco van Basten moeten vragen het volk te overtuigen, zoals Johan Cruyff dat met succes in Spanje heeft gedaan.''
Voor De Vries staat vast dat 6 maart 2002 het 'kantelmoment' was tussen de oude en de nieuwe politiek. ,,Natuurlijk is de zomer van 2001 van belang, het aangekondigde vertrek van Kok en kort daarop de terroristische aanslagen van al-Qaeda op de 'Twin Towers' en het Pentagon in de VS. ,,Op 6 maart 2002 begon de triomftocht van Fortuyn in het sociaal-democratische bolwerk Rotterdam. 's Avonds had je het historische tv-debat, waarbij de campagneleiding van de PvdA wanhopig probeerde via de sms in contact te komen met Melkert. Die had zijn mobieltje niet aanstaan en bleef onderuitgezakt in zijn stoel hangen.''
De Vries vroeg zich na Fortuyn af wat er aan de hand was in Nederland. ,,In eerste instantie dacht ik aan een revolutie. Maar een revolutie in Nederland is toch een vreemde gedachte. Ik ben me in de wetenschappelijke literatuur hierover gaan verdiepen. Er is sprake van een revolte in de Nederlandse politiek. Een revolutie gaat altijd gepaard met veel geweld. Daarvan is hier geen sprake, al is er natuurlijk wel een politieke moord gepleegd. Bij een revolte is er sprake van een vervanging van de politieke gezagsdragers én van het beleid binnen het raamwerk van de democratie. Dat was het geval bij de Fortuyn-revolte.''
Jorwerd en Allah
Het kantelmoment mag dan exact zijn aan te geven, voor een revolte in de politiek is meer nodig. Er zijn, volgens de wetenschapper, aanjaagmechanismen, structurele ontwikkelingen én een uitdager van het bestel nodig om een revolte te doen slagen. Een van de dieperliggende oorzaken heeft De Vries gesymboliseerd in een aanpassing van de titel van Geert Maks bestseller over Jorwerd. 'Hoe God verdween uit Jorwerd en Allah zich vestigde in Rotterdam'. ,,Mak beschrijft uitstekend de veranderingen op het platteland, maar de stadscultuur veranderde in die periode minstens zo ingrijpend. Nederland kan niet meer een blanke, christelijk gestempelde natie genoemd worden. Dat heeft gevolgen voor de samenleving en geeft ook spanningen.''
Bij hun studie naar de politieke revolte kwamen De Vries en Van der Lubben erachter dat de verdedigingslinie van Kok, Melkert (PvdA) en Dijkstal (VVD) opgesteld tegenover Fortuyn niet klopte. ,,Zij beriepen zich op de drastisch gewijzigde situatie na de aanslagen van 11/9/2001. Daarvóór was er al sprake van een crisis in het bestuur. De vuurwerkrampen in Enschede en Volendam stelden het bestuurlijke gedoogbeleid onder hevige kritiek. Oud-ombudsman Oosting concludeerde dat er een 'culturele revolutie' in het bestuur nodig was. De overheid functioneerde niet goed. Er was zeker een gezagscrisis in het eerste en laatste jaar van paars II. Fortuyn speelde daar met zijn puinhoop-theorie gretig op in.''
Fortuyn is, zeker aanvankelijk, door de politiek maar ook door de media onderschat, concludeert De Vries. ,,Links dacht dat Fortuyn een rechtse agenda had, maar hij had ook een linkse agenda. In de politieke theorie spreekt men van het hoefijzermodel waarbij de uitersten elkaar raken. Je zag het ook weer bij het referendum over de grondwet waarbij Van Bommel (SP) en Wilders gezamenlijk optrokken. In zijn kritiek op het functioneren van de overheid had Fortuyn dezelfde kritiek als de PvdA.''
De uitdager van het bestaande politieke bestel en het hem toegekende charisma speelt een belangrijke rol in het al of niet slagen van een revolte. De Vries geeft aan dat charisma van belang is, al is dat een lastig te hanteren begrip. ,,Den Uyl werd door de PvdA vereerd, terwijl CDA' ers hem een drammer vonden. Lubbers en Kok waren premier van alle Nederlanders omdat ze boven hun eigen partij uitstegen. Balkenende daarentegen heeft moeite om zich te positioneren als premier van alle Nederlanders omdat hij een ideologisch verhaal heeft. Fortuyn had eerst het charisma niet, gaandeweg werd hem dat als uitdager van het politieke bestel door zijn almaar groeiende aanhang toegedicht.''
Instabiliteit
Het evenwicht in de Nederlandse politiek is sinds het kantelmoment van 2002 nog niet hersteld. Er zijn daarover twee theorieën in politicologenland. De ene is dat het huidige systeem de electorale aardverschuivingen wel opvangt. Zo is de LPF in het kabinet-Balkenende I opgenomen en heeft die beweging zichzelf kort nadien vakkundig de das omgedaan. Overigens toont De Vries aan dat de 'stekker-eruit-trekken' ten onrechte aan Zalm is toegeschreven. Weliswaar heeft Zalm die uitdrukking gebezigd, maar iets eerder al besloten de CDA'ers Verhagen en Balkenende een eind te maken aan dat kabinet met de LPF erin.
De tweede theorie, verdedigd door de uit Ierland afkomstige Leidse politicoloog Peter Mair, stelt dat vanwege het grillige electoraat er sprake is van blijvende instabiliteit. In de crisisbeheersing die in die politiek nodig is, wordt de rol van de personen steeds belangrijker evenals de rol van de media. Vooralsnog is er voor dat laatste meer te zeggen, vindt De Vries.
,,We zitten midden in dat debat. Hoeveel instabiliteit kan ons systeem aan? Daarvoor is het ook nodig te kijken naar de rol van de massa, en dus naar de massapsychologie. Het sociaal kapitaal, waaronder het vertrouwen, is weg. Hoe krijg je dat terug? De voorwaarden daarvoor zie ik vooralsnog niet. De ideologie in de politiek is verdwenen. Er zijn geen politici meer die moreel gezag kunnen laten gelden. Verkiezingen worden steeds heftiger en dat verlamt de politici.''
Vertrouwen
Zijn vormen van directe democratie, zoals het referendum, daarop een goed antwoord of versterken die eerder het populisme?
,,Op zich ben ik een verdediger van het bestaande stelsel van vertegenwoordigende democratie, het representatieve stelsel. In die zin vertrouw ik 'de' bevolking niet zo. Toch zie ik het probleem wel. Veel van wat er leeft onder de bevolking komt niet door bij de leidende politici en de ambtenaren. Er is iets grondig mis met de signalering en agendering van problemen. Er zijn twee belangrijke scheidslijnen: de ene is die langs etniciteit en taal die veel spanning geeft, de andere is dat de elite los van het electoraat koerst op de internationale en Europese lijn, terwijl de meerderheid van het volk daarin niet meegaat.''
Is dat de veelbesproken kloof tussen de politieke elite en burgers óf is er eerder sprake van wantrouwen ten opzichte van 'de' politiek in het algemeen?
,,Een kloof tussen politiek en bevolking is er altijd, maar die is groter geworden door het breed levende wantrouwen en cynisme dat er bij velen heerst. In het oude politieke bestel was vertrouwen meer ingebakken, dat staat onder druk. Dat geldt ook voor de waarde van solidariteit in de samenleving.''
Dat pleit dan toch niet voor een referendum? Dat geeft populisten een middel in handen het wantrouwen juist te voeden.
,,Ik erken dat het merkwaardig lijkt dat ook conservatieven als Wilders en Spruyt van de Edmund Burkestichting en heel recent de VVD gekozen hebben voor de directe democratie. Er is echter sprake van een gesloten politiek systeem. Het referendum geeft hun een middel in handen om in het politieke systeem door te dringen. Voor een aantal politieke partijen is dat gunstig.''
Zou de politiek er niet verstandig aan doen een gedegen debat te voeren over de voors en tegens van de vertegenwoordigende democratie én van de directe democratie?
,,In het algemeen moeten politici minder snel reageren, laten ze er de tijd voor nemen. Nadat nu al een paar keer de politiek door de bevolking fors is afgestraft, omdat men niet wist wat er leefde, is het de hoogste tijd voor bezinning. Misschien moeten ambtenaren hun werk beter doen en wellicht een andere krant lezen opdat ze weten wat de bevolking bezighoudt. Ik pleit voor grondig nadenken over ons bestel. We peilen ons in Nederland suf over van alles en nog wat en toch weten we niet wat er leeft. Dat geeft te denken. Nu komt er weer een Breed Maatschappelijk Debat over Europa.''
Folderen
,,In het denken over het politiek en bestuurlijk stelsel heb je politici nodig die begrijpen wat er aan de hand is. Daarvoor heb je gezag nodig. En dat is het probleem, in de politieke keuken is het net zo'n rotzooi als thuis. In arren moede gaan ministers dan de straat op om te folderen. Dat is dezelfde paniek als in de verkiezingscampagne van 2002 toen politici optraden bij Henny Huisman in de Soundmixshow van RTL.''
De Vries spreekt van een omgekeerde democratie. Traditioneel was het zo dat de top van de piramide, de top van de politiek, leiding gaf aan het volk. In de omgekeerde democratie willen of kunnen die politieke elites geen leiding meer geven en het volk laat zich niet meer leiden. Het probleem is verder dat de tussenliggende organisaties in de politieke malaise delen. De FNV en VNO-NCW waren ook voor het referendum. Het bestel heeft inmiddels licht anarchistische trekjes. Heel interessant natuurlijk voor wetenschappers en journalisten, vindt De Vries, ,,maar bestuurlijk levert het de nodige problemen op.''
,,In de omgekeerde democratie zet de massa de toon. Ik noem dat de Jan-Mulderfactor in de emotiepolitiek. Je schmiert een beetje en je roept morgen weer wat anders. Je hoeft geen verantwoording af te leggen en consistentie is niet nodig. Dat heeft zeker effect op de publieke opinie. Het jaagt emoties op die nauwelijks worden gekanaliseerd. Destijds stopten Van Kooten en De Bie met hun ludiek bedoelde 'Tegenpartij'. Er waren te veel mensen die daadwerkelijk geloofden in de leus: 'geen gezeik, iedereen rijk'. Een nadere studie naar de effecten van de commerciële omroep op de Nederlandse politiek is alleen om die reden al gewenst.''
Mede n.a.v. 'Een onderbroken evenwicht in de Nederlandse politiek. Paars II (1998-2002) en de revolte van Fortuyn'
Jouke de Vries en Sebastiaan van der Lubben. Uitg. Van Gennep Amsterdam, 2005; 191 blz., E 17.90
Geplaatst door: RoZa op 11 juni 2005 23:21Mooi artikel in dit verband, RoZa, dank. De Jan Mulder-factor is een fraaie uitdrukking trouwens. Die ga ik erin houden. ;-)
Geplaatst door: Eric op 11 juni 2005 23:30Ik krijg zowat heimwee naar Den Uyl...Wat gaat hier niet goed he...
Geplaatst door: Kaat op 12 juni 2005 10:54