Marten Toonder (1912-2005)

27 juli 2005

Vandaag is Marten Toonder overleden, geestelijk vader van in de eerste plaats Ollie B. Bommel en Tom Poes, maar van nog veel meer onvergetelijke figuren uit de Bommelstrips of uit andere strips.

Hij heeft de taal verrijkt met allerlei woorden, terwijl de meeste gebruikers van die woorden niet eens zullen weten dat het een van de neologismen is die Toonder voortbracht. Minkukel, zielknijper, denkraam, bovenbaas, allemaal woorden die er niet geweest zouden zijn zonder Marten Toonder.

Rond mijn tiende begon ik de Bommelstrips te lezen en kort daarna ontdekte ik ook andere creaties van Marten Toonder, zoals Koning Hollewijn en Panda. Overigens zijn niet al die strips ook echt getekend door Toonder zelf. Hij had een grote studio met meerdere tekenaars en schrijvers, waaronder Piet Wijn, die veel van de Koning Hollewijn-strips heeft getekend en pas later onder eigen naam bekend werd door de strip Douwe Dabbert.

Het mooie aan de Bommelstrips was dat je ze als kind als gewoon spannende verhalen kon lezen, terwijl je als puber en volwassene de lagen eronder zag, vol maatschappijkritiek en scherpe sociologische observaties. Voor wie wat dieper in de literatuurgeschiedenis wil duiken is het aardig om eens te kijken naar de overeenkomsten tussen de Bommelstrips en het klassieke Van den Vos Reynaerde.

De Bommelstrips waren van een onderschatte vorm. Het waren tekststrips, waar de plaatjes niet zonder de tekst konden en andersom. Wanneer wordt verteld dat de heer Steinhacker achteloos een vlieg verzwelgt, wordt dat pas verklaard in het plaatje waarin de heer Steinhacker een kikker blijkt.

Maar het zijn vooral de vaste zinnetjes van de hoofdpersonen die lang zullen blijven hangen. Terpen Tijn, de schilder, die steeds "Vibraties, makker, vibraties!" roept, Bommels "Tom Poes, verzin een list!", het te pas en vooral te onpas gebruikte "met uw welnemen" van bediende Joost en commissaris Bulle Bas: "Ik ga je op de bon slingeren, Bommel! Wat is je naam!?"

Ook van de andere kanten van Marten Toonder is fraai materiaal te vinden. De kunst van Toonder bijvoorbeeld, waarin zijn andere kunst aan de orde komt. Dat Marten Toonder een echte verhalenverteller is blijkt ook in zijn fraaie biografie (drie delen en een epiloog), waarin onder andere zijn verzetswerk aan de orde komt. Opmerkelijk is dat Toonder in zijn biografie niet altijd lijkt te zien hoezeer mensen in zijn jeugd later terugkomen als personages in zijn Bommelverhalen.

Marten Toonder heeft een unieke plaats in de Nederlandse literatuur en ik ben ervan overtuigd dat het ook altijd een unieke plaats zal blijven. Zijn mooiste werk ooit is wat mij betreft niet een van de Bommelstrips, maar het gedicht Barlemanje. Als eerbetoon aan een van de grootste taalkunstenaars die Nederland ooit heeft gekend:

Barlemanje

't Was grol en gloei
    en slomig broei
in lure, slore stirren
Het was sar stomig in mijn krol,
daar stonk een kwalm van schit en brol,
er sloomden glome knirren.

Ik trok geen moen
    en zoog geen droen,
'k Was grollig, daar mijn kleddel
de vale walm had ingewigd
en norksig drielde naar de schicht,
die wijlde in de peddel.

Nu dralleboort
    een vuurgaljoort
en knaspert door de klijven.
't Is of er stolen glomen gaan
en moenen in de krolle slaan
en stoffe stekkels stijven.

Nu gaar ik kwas
    en werp ik stras,
nu is de moen gevangen.
Ik trek een gloederige sproet,
(als kwalmerige peddel doet),
en droen dralt door de prangen.

(Marten Toonder, 1912-2005)